حسن فراهانى
19
روزشمار تاريخ معاصر ايران ( فارسى )
تا تاجگذارى پادشاه جديد ايران را به كشورهاى روسيه ، فرانسه و انگلستان اعلام كند . او در 1325 ق به وزارت عدليه منصوب شد . وزارت امور خارجه در دولت بعدى سمت ديگر او بود . او در دو كابينه بعدى همچنان وزارت امور خارجه را به عهده داشت . بعد از به توپ بسته شدن مجلس وزير علوم و عدليه بود . در مشروطه دوم از استرآباد به نمايندگى مجلس شوراى ملى برگزيده شد . در كابينه دوم سپهدار اعظم وزير عدليه بود و سپس به وزارت تجارت و فلاحت رسيد . وزارت او در وزارتخانههاى مختلف همچنان ادامه داشت تا اينكه در اسفند 1293 به فرمان احمد شاه كابينه تشكيل داد كه پس از دو ماه دولت او سقوط كرد . او در كابينههاى بعدى وزير جنگ بود . در سال 1338 ق دومين كابينه خود را تشكيل داد . در دوران حاكميت سيد ضياء از كارها بر كنار بود . او در 3 بهمن 1300 بعد از قوام السلطنه بار ديگر كابينهاى تشكيل داد كه تا خرداد سال بعد دوام يافت . در آستانه مجلس پنجم بار ديگر به نخستوزيرى رسيد ، اما خيلى زود با زيادهخواهىهاى رضا خان استعفا داد و در مسند نمايندگى مردم تهران به مجلس شوراى ملى راه يافت . با پايان دوره مجلس پنجم ، از سياست كناره گرفت و در خانه به تحقيق و تأليف در تاريخ ايران پرداخت . ايران باستان ، معروفترين اثر اوست . وى در سال 1314 درگذشت و در امامزاده صالح تجريش به خاك سپرده شد . ( آريا بخشايش ، تاريخ آغازين فراماسونرى در ايران ، ج 3 ، صص 513 تا 538 ) .
--> ( 3 ) . اسنادى از امتياز نفت شمال . . . ، صص 95 تا 98 ، علاء يك گزارش ضميمه هم به تاريخ امروز دارد كه متن آن چنين است : « وزارت جليلهء امور خارجه - در تعقيب راپرت نمرهء 1333 به تاريخ 13 حوت 1300 - 3 مارس 1922 و تكميل تلگرام نمرهء 101 حضور حضرت اشرف آقاى رئيس الوزرا اينك خاطر محترم را مسبوق مىدارد ، كه از تاريخ تغيير كابينه برحسب دستور العمل رياست وزراء همان سياست سابقهء دولت عليه تعقيب و همينطور به دولت امريكا نيز اعلام گرديده و مذاكرات با كمپانى استاندارد دنبال شد . بهطورى كه در تلگرام 94 به رياست وزراء عرض كردم تأخير انجام قرض پنج ميليون و امتياز نفط به سبب تعويق موافقت دو كمپانى راجع به قرارداد بين خودشان بود . كمپانى نفط انگليس و ايران اصرار داشت نصف مبالغى را كه براى ترك دعوا به خوشتاريا داده است كمپانى استاندارد بدهد . از طرف ديگر بواسطهء اشكالاتى كه كمپانى جنوب پيش آورد در مقدمهء امتيازنامه هر روز تغييرات تازه مىدادند . اندازهء شركت سرمايهء آنها هم در استخراج نفط معلوم نبود . اما در باب مساعدهء يك ميليون ، با اينكه كمپانى استاندارد براى ابراز حسن نيت خود نسبت به دولت عليه وعده داده بود كه اعم از امضاى امتياز يا عدم قبول آن اين وجه را به مجرد صدور قطعنامه از مجلس بپردازد ، همه روزه به طفره مىگذارند و مترصد بود همينكه قرار قطعى راجع به امتياز را به كمپانى جنوب اتخاذ كرد مبلغ مزبور را تأديه نمايد . وزارت خارجهء امريكا هم با اينكه مداخلهء مستقيم در مذاكرات نمىكرد به موافقت دو كمپانى تمايل داشت و از جزئيات امر مسبوق بود . بنابراين ادعاى كمپانى انگليس كه از ابتدا كار را دچار مشكل كرده بود باعث عمدهء تأخير شد . رياست وزرا هم رعايت اصول مصوبهء مجلس شوراى ملى را تأكيد مىفرمودند و با وجود اينكه بنده مصر بودم كه زودتر كار بر وفق رضاى دولت انجام پذيرد كمپانى استاندارد هر روز حرف تازه پيش مىآورد و تمام تغيير عقيدهها و اشكالات ناشى از ادعاى راجعه به فرمان سپهسالار و امتياز خوشتاريا بود كه همه را دچار زحمت ساخته بود ، تا اينكه بالاخره كار به صورتى درآمد كه مستر شوستر در 17 فوريه راپرت داد و خلاصهء آن تحت نمرهء 101 حضور رياست وزراء عرض شد و اينك راپرت مزبور را براى تكميل استحضار اولياء دولت عليه تلوا ارسال مىدارد . ( عين راپرت مستر شوستر ضميمه شد ) . معاملهء يك ميليون هم موافق قطعنامه مجلس مورخهء 5 ژانويه 1922 عليحده صورت گرفت و فورا به رياست وزرا تلگرام و عرض شد كه معاملهء مزبوره با استاندارد واقع شده و ارتباط مستقيمى با امتياز و قرض پنج ميليون ندارد و راجع به قبول امتياز از طرف دولت عليه يا مسئلهء ديگرش طى نشده است . مجددا توضيحات خواستند و باز عرض كردم كه دولت عليه به هيچوجه ملزم نشده است جز به اداى يك ميليون و فرع آن از عايدى نفط جنوب كه به تاريخ دسامبر 1922 وعدهء آن مىرسد . . . از ملاحظهء نوشتجات فوق حدود و اختيارات مستر شوستر و كيفيت مذاكرات و منفك بودن مسئله يك ميليون دلار كاملا بر خاطر مبارك واضح مىشود . با اينكه تلگراما چند مرتبه در جواب حضرت اشرف آقاى رئيس الوزراء عدم ارتباط قرض يك ميليون دلار تصريح و عرض شده است كه به هيچوجه دولت را در قبول امتياز و قرض پنج ميليون متعهد نكرده و نمىكند و اطلاع از مضامين فوق نيز مؤيد اظهارات سابقهء بنده است تا بدانيد يك قدم بر خلاف تعليمات و صلاح مملكت و دولت برداشته نشده است . » ( اسناد وزارت امور خارجه ، 60 تا 58 - 39 - 1301 ) . ( 4 ) . روزنامه ايران ، شم 1104 ، ص 2 . ( 5 ) . همان ، شم 1105 ، ص 2 . ( 6 ) . همان ، شم 1106 ، ص 2 . ( 7 ) . گاهنامه پنجاه سال شاهنشاهى پهلوى ، ج 1 ، ص 18 . ( 8 ) . اسناد روحانيت و مجلس ، ج 2 ، صص 136 و 137 .